гис киров

ХАРААР-ТЕЙГЕ ҮШ АДААН

Хараар-Тей Улуг-Хем кожууннуң Чааты сумузунуң девискээринде чурумалдыг черлерниң бирээзи. Сумунуң мал ажыл-агыйлыг чону тейниң бажынга дыштанып, малын харап орар ынак чери.

Ада-өгбелериниң ынчаар адап каан тейи чаатыжыларның чылдың-на тыва эрниң үш адаанныг оюнун ойнаар чери болу берген. Бо мөөрей 2014 чылдан эгелеп Чааты Донгактарының эгелээшкини-биле организастаттынып, кожуун чагыргазының база Тыва үндезин культура төвүнүң деткимчези-биле болуп эртип турар.
Бо хүн база-ла Хараар-Тейге “кижи бажы кизирт, аът бажы козурт” болган.
Алды аңгы салыгга эрткен аът чарыжынга эң кайгамчыктыг болган чүве Торгалыгдан Доржу Байырның Тывада алдаржый берген аъттары үш салыгда үш улай бир дугаар кире халып келген. Эрткен чылын Чадаанага республика чергелиг аът чарыжынга база үш дакпыр тиилелгени чаңгыс өдектиң малдары эккелгени төөгүже кирген болгай. Аъттар-даа кежээ-дир, а мунукчузу оон-даа онза-дыр! Сөөлүнде барып “контр” Эзир-Кара деп аът дег алдар-атка чедери чугаажок. Аът чарыжын дадывыр салып алгаш эрттирип турган.

Ча адар (баг адары) мөөрейге 15 адыкчылар киришкен. Бирги черни Бай-Тайгадан Айдың Хомушку, ийиги черни Сүт-Хөлден Маны Кызыл, үшкү черни Бай-Тайгадан Аян Соян, дөрткү черни Кызылдан Андрей Монгуш, бешки черни Сүт-Хөлден Чайдаш Ховалыг алганнар.

Тыва хүрешти Чаатының шыырак мөгези чораан Михаил Донгакович Доржукайның чырык адынга тураскаадып, ооң төрел-аймаа организастап, деткикчилеп эрттирген. 14 хардан 18 харга чедир 40 элээди мөгелерниң хүрежинге Эйлиг-Хемден өзүп орар шыырак мөге Багыр Дакыр-оол шүүлген, Өвүрнүң мөгези Чиңгис Куулар үжүүрлешкен, 3-4-кү черлерни Буян Маспын-оол (Эйлиг-Хем), Баазаң-Доржу Сандак (Эрзин) үлешкеннер. Мөгелерни Доржукайларның төрел-аймаа аът, молдурга, хойлар болгаш өртектиг белектер-биле шаңнап-мактаан. Эрзинниң мөгези Баазаң-Доржу Сандак шаңналга алган хоюн Шагаан-Арыгда социал берге байдалда турар ажы-төлдүң турары хоргадал черинге дамчыдып, буянын чедирген. Эр-хей! Чорууң чогуп, буян доктаазын!

Хараар-Тейниң шыпшыынче чаржып үнер эрниң эрезин илередир мөөрей база эрттирген. Үжен хире экер эрлер чаржып үнгеш, таакпылаарлары ортузунга ара чыдып каан, спортчулар улаштыр халаан. Кызыл-даваннанып каапкаш маңнап үнген Торгалыгның оглу Намзырай Кыргыс кымга-даа четтирбейн, хала чок тейни өрү маңнап үне берген. Кончуг эрес эрни Арыскан чурттуг ус-шеверлекчи Альберт Сарыглар (Урянхай) бодунуң даарааны тыва идиктер-биле шаңнаан. Намзырай эрткен чылын база тейже бир дугаар мурнай халып үнүп келген. Эр-хей!

Тыва үндезин культура төвүнүң ус-шеверлери тыва идик-хеп, эт-херекселдерни делгеп саткан. Акша-көпей бар-ла болза, аалчылар-даа, киржикчилер-даа “хырын быжыында” кылдыр аъштанып-чемненир кылдыр аъш-чемниң дээжизин делгеп саткан кижилер хөй болган.

Leave a Reply